Sosyal Medya
Sosyal medya, kullanıcıların internette aradığı, kullandığı ve içerik ürettiği interaktif iletişim platformdur. Geleneksel medya’dan Web 2.0’ın kullanılmaya başlamasıyla, tek yönlü içerik paylaşımından, çift taraflı içerik alışverişine erişim sağlanılan medya iletişimidir. Sosyal ağlar, insanların birbiriyle içerik ve bilgi paylaşmasını sağlayan İnternet siteleri ve uygulamalar sayesinde, herkes aradığı, ilgilendiği içeriklere ulaşabilmektedir. Küçük gruplar arasında gerçekleşen diyaloglar ve paylaşımlar giderek, kullanıcı bazlı içerik (İngilizce: UGC-User Generated Content) üretimini giderek artırmakta, amatör içerikleri dijital dünyada birer değere dönüştürmektedir.
Zaman ve mekân sınırlaması olmadan (mobil tabanlı), paylaşımın, tartışmanın esas olduğu bir insanî iletişim şeklidir. Sosyal medya platformlarında insanlarla buluşur ve iletişimde bulunursunuz. İnsanlara yardım eder, yardım alır, sorularına cevap verir ve kendi sorularınızı sorarsınız. Bu bakımdan sosyal medya resmî olmayan eğitim yollarından da bir tanesidir.
Teknoloji, telekomünikasyon, sosyal iletişimin kelimeler, görseller, ses dosyaları yolu ile sağlandığı bir yapıya sahiptir. İnsanlar hikâyelerini ve tecrübelerini bu bağlamda paylaştığı bir çerçeveye de sahiptir.
Sosyal medya, geleneksel medyada olduğu gibi tek bir noktadan çok sayıda kişiye yayın yapmaktan çıkarak, iletişim yönü açısından çoktan çoğa paradigmasına dayalı “kullanıcı kaynaklı medya” özelliğine sahiptir. Kullanıcı Kaynaklı Medya, geleneksel medyadan farklı olarak, içeriğin bizzat kullanıcılarının kendileri tarafından üretilmesine ve paylaşılmasına olanak yaratmaktadır.[1] Sosyal medya aynı zamanda “Kullanıcıların Ürettiği İçerik” ve “Müşterilerin Ürettiği Medya” kavramlarını da ortaya çıkarmış, bu yapısıyla da ticari plandaki anlamını kazanmıştır.
Ama Andreas Kaplan ve Michael Haenlein’in 2010’daki tespitine göre Sosyal Medya; “Web 2.0 üzerinde ideolojik ve teknolojik içeriklerin, yapılanmaların kullanıcı merkezli bir şekilde üretilmesine ve geliştirilmesine izin veren internet tabanlı uygulamaların bütününe”[2] denilmekte.
Sosyal medyanın bölümleri
Sosyal medya teknolojileri blogları, iş ağları, kurumsal sosyal ağlar, iletişim, forumlar, mikrobloglar, fotoğraf paylaşımı, ürün/hizmet değerlendirmeleri, sosyal imleme, sosyal oyunculuk, sosyal ağlar, video barındırma ve siber kültür gibi birçok farklı şekli alabilir[3]
Geleneksel medyadan farkları
Sosyal medya; basılı gazete, televizyon ve sinema gibi geleneksel medyadan farklıklar gösterir. Genellikle geleneksel medya enformasyonun yayınlanması için belirli kaynaklara ihtiyaç duyarken, bilgiyi yayınlamak veya erişmek için sosyal medya göreceli olarak masrafsızdır ve erişim araçları herkese açıktır (bireyler bile kullanabilir). Bir matbaa yatırımı veya TV yayını yapmak için zorunlu olan lisansa ihtiyaç duyulmaz.
Geleneksel medya genellikle “endüstriyel”, “broadcast” veya “mass” medya olarak tanımlanır.
Sosyal medyanın ve geleneksel medyanın ortak taşıdığı bir karakteristik özellik ise küçük veya büyük kitlelere ulaşabilmeleridir; örneğin, hem bir blog yazısı hem de bir televizyon programı sıfır kişiye de ulaşabilir milyonlarca kişiye de ulaşabilir. Sosyal medya ve geleneksel medya arasındaki farkları tanımlamaya yardımcı olacak özellikler kullanılan yönteme göre farklılıklar gösterebilir. Bu özelliklerden bazılarını şöyle sıralayabiliriz:
- Erişim – Hem geleneksel medya hem de sosyal medya teknolojileri herkesin genel bir kitleye erişebilmesine olanak tanır.
- Erişilebilirlik – Geleneksel medya için üretim yapmak genellikle özel şirketlerin ve hükûmetlerin sahipliğindedir; sosyal medya araçları genel olarak herkes tarafından az veya hiç maliyetle kullanılabilir.
- Kullanılırlık – Geleneksel medya üretimi çoğunlukla uzmanlaşılmış yetenekler ve eğitim gerektirmektedir. Çoğu sosyal medya için bu geçerli değildir veya bazı durumlarda yetenekler tamamen değişmiş ve yenidir, yani herkes üretimde bulunabilir.
- Yenilik – Geleneksel medya iletişimlerinde meydana gelen zaman farkı (günler, haftalar, hatta aylar) anında etki ve tepkisi olan sosyal medya ile kıyaslandığında uzun olabilmektedir (Tepkilerin zaman aralığına katılımcılar karar verir). Geleneksel medya da sosyal medya uygulamalarına adapte olmaktadır, dolayısıyla yakın zamanda bu farklılık ortadan kalkacaktır.
- Kalıcılık – Geleneksel medya yaratıldıktan sonra değiştirilemez (bir dergi makalesi basıldıktan ve dağıtıldıktan sonra aynı makale üzerinde değişiklik yapılamaz), oysa sosyal medya yorumlar veya yeniden düzenlemeyle anında değiştirilebilir.
- Özgürlük – Geleneksel medya ile sosyal medya arasındaki belki en önemli fark özgürlüktür. Geleneksel medya hükûmetlerin ve reklam verenlerin baskısı altındadır ve özgürce yayın yapamaz. Sosyal medya ise kolay erişilebilir, herkes tarafından eşit düzeyde müdahale edilebilir, global bir platform olduğundan çok daha özgürdür.
Sosyal medyanın bölümleri
Sosyal medya teknolojileri blogları, iş ağları, kurumsal sosyal ağlar, forumlar, mikrobloglar, fotoğraf paylaşımı, ürün/hizmet değerlendirmeleri, sosyal imleme, sosyal oyunculuk, sosyal ağlar, video barındırma ve sanal dünya gibi birçok farklı şekli alabilir[3]
Sosyal medya okuryazarlığı
Sosyal medya okuryazarlığı veya yalnızca medya okuryazarlığı olarak da adlandırılan, insanların medya mesajlarını daha iyi anlaması, analiz etmesi, belirli açılardan değerlendirebilmesi ve daha bilinçli olarak tüketebilmesi sürecine verilen isimdir. Terim, geleneksel medyaya ancak okur olarak katkısı bulunan kişinin, günümüz yeni sosyal medyasında kitle iletişim araçlarını kullanma konusunda herkese eşit fırsat verilmesi ilkesine dayanılarak türetilmiştir. İnternet ile birlikte gelen bu fırsat, kişilerde teknik bilgi ve beceri bulunmasını da gerektirmektedir. İnternet sosyal mecrasında Facebook, Youtube, Twitter ve çeşitli blog ortamları, geleneksel medyanın da (gazeteler, dergiler vb.) bu ortamda yer alması nedeniyle kişiler bu farklı rolü kullanmaktadırlar. Günümüzde, bu sosyal medya ortamları; fikir, düşünce, fotoğraf, video ve yazıların paylaşılabildiği gündelik hayatın vazgeçilmezleri arasında yerini almıştır. İnsanlar açısından geçmiş medya ortamına göre, yalnızca tüketici olma anlayışı neredeyse hükümsüz hale gelmiştir.[4]
Avrupa ülkelerinde, bu nedenlerden dolayı; sosyal medya okuryazarlığı eğitimine başlanılmıştır. Sosyal medya okuryazarlığı eğitiminde, öğrencilere sosyal medyanın nasıl kullanılacağı kadar, bu mecrada karşılaşılabilecek olan hakaret veya kişilik haklarına saldırılar ile ilgili eğitimler de verilmektedir. Türkiye‘de sosyal medya okuryazarlığı eğitim programı RTÜK tarafından yürütülmektedir. Program kapsamındaki müfredatta yine RTÜK üyeleri tarafından oluşturulan komisyon tarafından değerlendirilmekte ve incelenmektedir.[5] Hâlen seçmeli dersler arasında yer alan eğitimin, ilk, orta ve lise eğitiminde zorunlu ders kapsamına alınması sürekli gündeme getirilmektedir.[6][7] Amerika Birleşik Devletleri’nde 1932 yılından bu yana medya eğitimi öğrencilere verilmektedir.[8]
Sosyal Medya Haberciliği
Sosyal Medyanın yaygın olarak kullanılmaya başladığı alanlardan biri de haber aktarımıdır. Geleneksel gazeteciliğe göre çok daha hızlı haber edinme imkânı sağlayan sosyal medya neredeyse örneğine artık hiç rastlanmayan yurttaş gazeteciliğini yeniden doğurmuştur. Bireyler şahit oldukları olayları sosyal ağlar sayesinde çok kısa sürede binlerce hatta milyonlarca insana ulaştırma şansına sahip. Akıllı telefon teknolojisinin gelişmesiyle birlikte hem haberi İnternet aracılığı ile sosyal ağlarda paylaşmak hem de paylaşılan bilgilere kolayca ulaşmak mümkün olmuştur. Yüksek kalite kamera çözünürlüğüne sahip akıllı telefonlar ile paylaşılan olayların fotoğrafının çekilip haberin daha inandırıcı hale getirilmesi de mümkün. Tüm bu iyimser yaklaşımların yanında sosyal medyada çıkan haberlere inanmak o kadar da kolay değil. Sosyal medya ortamında haber yayınlayan birçok insanın gazeteci olmadığı ve haber etik ilkelerini bilmedikleri unutulmamalıdır. Bu noktada haberi doğrulama gereksinimi doğmaktadır. Sosyal Medya haberlerini doğrulamak için “Doğrulama El Kitabı 5 Ocak 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.” adında bir de kitap yayınlanmıştır.
Sosyal Medya’nın topluma etkileri
Sosyal medyadan sonra insan hayatında birçok şey değişmeye başladı. Sosyal medyada var olan içerik kullanıcı tarafından oluşturulduğundan yaratıcılık önem kazanmaya başladı ve katılım çağı doğdu. Medya’nın içeriğini üreten ve medyayı izleyen arasındaki katı ayrım ortadan kalktı.[9] Bu oluşuma bağlı olarak değişim hızı arttı. İnsanlar için inovatif olmak ve yeniliklerde başı çekmek önem kazandı. Gerçekler değil fikirler önem kazandı, objektif olmak değil içten olmak önemli hale geldi.
Sosyal medya yeni bir ilişkiler ağı ve iletişim jargonu ortaya çıkardı. Bir müstear ismin arkasına saklanmış olmanın verdiği özgüven bireylere muazzam bir ifade özgürlüğü bahşetmiş, insanlar bilinçaltının derinliklerinde mahsur kalmış duygu ve düşünceleri rahatlıkla ifade edebilir hale getirmiştir. Ancak bunun yanında mahremiyet duygusunu köreltme gibi birtakım olumsuz özelliklerinden de bahsedilmektedir.[10]
Ebeveynlerle çocukları arasındaki iletişim yönü değişti. Ebeveynler şimdiki teknolojik şartlara yakın şartlarda doğan çocuklarının öğrenme hızlarına yetişemedikleri için bazı şeyleri çocuklarından öğrenmeye istekli hale geldiler. Bu öğrenme sonucunda sosyal medyaya daha yatkın hale gelen ebeveynler, çocuklarıyla sanal ortamı paylaşmaya başladılar ve çocuklarının arkadaş çevrelerini de bu yolla daha yakından tanıma olanağına kavuştular.
Sosyal medyanın gelişmesiyle, eğitim alanında yenilikler yapılması zorunlu hale geldi. Web 2.0’a doğan çocukları eğitebilmek için yeni yöntemler oluşturulması ve bu yöntemlerin yeni şeyler öğretmesi gereksinimi doğdu. Sosyal medya ile okullar duvarlar arasında kalmaktan kurtuldu.[11] Eğitimde Web 2.0 ile geliştirilen yeni teknikler kullanılmaya başlandı.[12]
Ancak günümüzde çocukların sosyal medyaya erişimine bazı kısıtlamalar getirilmesi ile ilgili yoğun tartışmalar yaşanmaktadır. Küçük yaşta sosyal medya kullanımının birçok problemi yanında getirdiği öne sürülmektedir. Örneğin İngiltere’deki medya denetleme kurumu olan Ofcom‘un yaptığı ankete göre, 8-17 yaş arasındakilerin % 22’si sosyal medyada 18 yaşın üzerinde oldukları konusunda yalan söylemektedir. Norveç’te yürütülen bir araştırmaya göre dokuz yaşındaki çocukların yarısından fazlası, 12 yaşındakilerin ise büyük bir çoğunluğu sosyal medyada vakit geçirmektedir. Avrupa ülkelerinde bu tip durumlardan kaçınmak için bir dizi önlemler alınmaya başlanmıştır. Bu konuda somut adımlar atan ülkeler Norveç ve Fransa’dır. 2023 Haziran ayında Fransa’da sosyal medya platformlarının kullanıcıların yaşlarını kontrol etmesi ve 15 yaş altı için ebeveyn izni alınması zorunluluğu getirilmiştir. Norveç’te ise sosyal medyaya erişim için en az 13 yaş şartı vardır. İngiltere’deki Çevrimiçi Güvenlik Yasası, sosyal medya platformlarının yaş doğrulama sistemlerini güçlendirmesini için 2025 ortasına dek süre vermiştir.[13]
Sosyal medya kullanımında içerik ekleyen her birey eşit olduğundan demokrasi fikrinin insanların kafasına yerleşebilmesi için uygun ortam sağlanmaktadır. Bu sayede sosyal medya platformlarının kullanıcıları özgürce fikirlerini aktarabilme imkânı bulmaktadır. Bu durum, kişilerin İnternette öne sürdükleri düşüncelere, paylaşımlara, tanıdıkları olsun olmasın, diğer kişilerin yaptıkları yorumlar ve geri bildirimlerle bir sosyal etkileşim ortamı ve giderek sanal cemiyetler oluşturmaktadır. Batı dünyasının sürekli olarak teknolojik gelişmeleri demokrasiyi yaygınlaştırıcı araçlar olarak pazarlaması, baskıcı rejimlerin İnternet üzerindeki faaliyetlerini sadece İnternet sitelerini kapatmak veya İnternet sitelerine erişimi yasaklamaktan çıkarıp, sosyal paylaşım sitelerini protestocuları takip etmekten tutun, kendi propaganda sitelerini kurmaya kadar genişleyen bir yelpazede pozisyon almaya yöneltebilmektedir.[14]
Kullanıcının yarattığı içerik, sosyal medyada yayınlanan her içeriğin eninde sonunda halka mal olması ve çıkar grupları tarafından kullanılabilir hale gelmesi sosyal medyanın tartışmalı konularından biri hale gelmektedir. Bunun farkında olmayan insanlar özel hayatlarını sosyal medyada yayınlamaya devam ettikçe “özel hayatın röntgenlenmesinin” sıradan ve kabul edilebilir bir hal alması ve iletişimin bu yeni halinin “kimliksiz kişilikler”i oluşturmakta olduğu sosyal medya kullanımına yönelik en büyük eleştirilerden bazılarıdır.
Bağımlılık ve hastalıklar
Sosyal medya bağımlılığı, sosyal medya ile ilgili bağımlılık türüdür ve görece yeni bir kavramdır. İşini, gücünü, ailesini ve hatta yeme içmesini bile ihmal edecek düzeyde sosyal medya kullanan insanlar bağımlı kabul edilebilir. Ancak bu bağımlılık hâlen dünya genelinde tıbbi açıdan bir hastalık olarak değerlendirilmemektedir.
Günümüzde sosyal medyanın daha aktif olarak kullanılmaya başlanılmasıyla birlikte, yoğunluk kazanan bazı hastalıklar bulunmaktadır. Bunlara sosyal medya hastalıkları adı verilmektedir.[15] İnsanların yanlarından ayırmadıkları cep telefonu, tablet cihazlar bu hastalıklara etken nedenlerdir. Bazı araştırmalara göre teknolojinin bütün faydalarına rağmen, zararlarına da maruz kalınmaktadır. Bunlardan, bazı örnekler aşağıda verilmiştir;[16]
- Fare-klavye hastalığı
- RSI (tekrarlayıcı gerilme yaralanması)
- Hikikomori
- Ego sörfü
- Blog ifşacılığı
- Youtube narsisizmi
- Myspace taklitçiliği
- Google takibi
- Siberhondrik
- Photolurking
- Wikipedializm
- Crackberry
- Cheesepodding
- Obezite
Dopamin döngüsü ve beğeni tuzağı
Sosyal medya bağımlılığının en çok tartışılan yönlerinden biri, platformların kullanıcıları bilinçli olarak dopamin temelli ödül mekanizmaları üzerinden yönlendirmesidir. Kullanıcıların paylaşımlarına gelen beğeni, yorum ve paylaşım gibi geri bildirimler, beyinde ödül ve hazla ilişkili dopamin salınımını tetikler.[17]
Bu mekanizma, değişken oranlı pekiştirme (variable-ratio reinforcement) prensibiyle çalışır; yani beğeni ve geri bildirimlerin zamanlaması öngörülemez biçimde sunularak kullanıcıda sürekli kontrol etme isteği yaratılır.[18]
Bu durum beğeni/onay tuzağı olarak adlandırılır. Kullanıcılar sosyal medyayı yalnızca iletişim için değil, psikolojik onay arayışı için de kullanmaya başlar. Bu döngü, zamanla ekran süresinin artmasına, dikkat dağınıklığına ve bağımlılık davranışlarının gelişmesine yol açabilir.[19]
Sosyal medya uzmanı
Sosyal medya uzmanı, İnternet teknolojisi ve kültürünün gelişimiyle birlikte ortaya çıkan Sosyal Ağlar kavramı sonrası ticari veya sosyal sorumluluk içerikli projelerin daha geniş hedef kitlelere ulaşabilmesi için Sosyal Medya Kanalları üzerinde haber, duyuru, kampanya duyurusu ve çeşitli etkinliklerin tanıtımı için kullanılacak reklamların internet kültürüne uygun bir şekilde kısa öz ve internet okurunun fazla zamanını çalmayacak şekilde kısa, net ve anlaşılır olacak şekilde ürün, hizmet veya sosyal sorumluluk içeren konuların algıda seçici kesimlere iletilmesi için çalışanların yaptığı işin genel adıdır. Son dönemde maddi getirisi de göz önünde bulundurulduğunda Türkiye’de en çok aranan meslek olarak tanımlanmaktadır.[20][21]
Sosyal medya platformu
Sosyal medya platformu; bireylerin ortak ilgi alanları, aktiviteler gibi konularda birbirleri ile bağlantı kurarak sosyalleşmelerini sağlayan mobil ve İnternet servislerinin üzerinde çalıştığı platform yazılımıdır. Kullanıcı içeriğinin, kişinin kendisi tarafından yayınlandığı, paylaşıldığı her tür platformun genel adıdır.
Kullanıcıların deneyimlerini İnternet ortamında paylaşmaları, şirketler için fırsatları beraberinde getirmektedir. Platform sağlayıcıların geliştirdiği bir yazılım türü olan Sosyal Medya Platformu (İngilizce: Social Media Platform) da bu noktada önem arz etmektedir.
Sosyal Medya Platformu üzerinde çeşitli bilgi, eğlence, yaşam, hobi, ilgi alanları, mesajlaşma, interaktif, etkinlik, yorum ve içerik paylaşım servisleri geliştirilebilir. Sosyal medya platformları üzerinde sınırsız mobil ve İnternet servisi açılabildiği gibi platform sahibine de tüm servislerinin içeriklerini yönetme imkânı verir. Multimedya içerikler ve galeriler, paylaşıma ve satışa açılır. Platform üzerinde açılan servisler, İnteraktif ve çok kanallı erişim (Wap, Web, SMS&MMS, IM ve Cep uygulamaları) ile uluslararası sosyal medya servislerine entegre olabilir.
Sosyal Medya Platformu üzerinde oluşturulabilecek Dikey (vertical) ve yatay (horizontal) sosyal ağlar, marka ya da sektör bazlı reklam olanağı sağlar. Günümüzde sosyal medya servisleri, markaların en çok tercih ettiği reklam kanalı olma özelliğini taşımaktadır.
Mobil İnternet kullanımının giderek yaygınlaşması da sosyal medya servislerinin giderek mobilize olmasını beraberinde getirmiştir. Sosyal medya servislerinin çoğunun bir mobil uygulaması bulunmaktadır. Geliştirilen uygulamalar, sosyal medya platformlarına kolaylıkla entegre olmaktadır.
Özellikleri
Erişilebilirlik
Sosyal medya içeriğine İnternet aracılığıyla her zaman her yerden erişilir. Platformlar, ilk günden mobil cihazlarla uyumlu geliştirilirler ve e-posta ile güncellenebilirler.
Katılım
Sosyal medya, iletişim kurulan kişilerin geri bildirimde bulunmasını ve gerekli katkılar göstermesini kolaylaştırır. Medya ile izleyicisi arasındaki çizgiyi silikleştirerek, patronajı kullananın hizmetine verir.[22]
Konuşma ve topluluklar
Geleneksel medya daha çok tek yönlü bir iletişim içermektedir. Klasik kitle iletişim araçlarında geri bildirim zordur ve zaman alır. Buna karşılık sosyal medya bireylere, çift yönlü iletişim, rahat ve zamanında geri bildirim sunar. Sosyal medya toplulukların ilgili konu veya kişiler üzerinde hızla oluşmasına ve buna bağlı olarak etkin bir şekilde iletişim kurulmasına izin verir.[22]
Bağlantısallık
Birçok sosyal medya bağlantısaldır. Kullanıcı kolaylığı, reklam veya herhangi bir gerekçeden dolayı diğer sitelere, kaynaklara ve kişilere link verirler.[22]
Programlanabilirlik
Her platformun kendine has ya da belli standartları kullanan bir uygulama geliştirme arayüzü (API) vardır. Bu sayede sürekli bir takım araçlarla, kullanıcılara ek işlevlerin sağlanması mümkün olur.
Ölçeklenebilirlik
Binlerle ifade edilen bu araçların kullanıcı sayısı milyonları bulsa da baştan itibaren pek çok yeni nesil teknolojiyi kullanarak kitlelere hizmet verebilecek kapasitededirler.
Dinamiklik
Sosyal medyanın en önemli özelliği de her şeyin su gibi akıcı, dinamik, sürekli güncelleniyor olmasıdır.
Sosyal medyada propaganda faaliyetleri
Sosyal medya İnternet kullanımının artmasıyla birlikte birçok kuruluşun en büyük propaganda aracı haline gelmiştir. Küreselleşen dünyada ticari markalar, siyasi partiler, sivil toplum örgütleri gibi kuruluşlar sosyal medya ile daha fazla insana ulaşma amacı gütmektedir. Sosyal medyada ikincil kişilerin lehine veya aleyhine birçok propaganda amaçlı paylaşımlar yapılarak sosyal medya kullanıcılarının fikirlerin değiştirilmesi gibi gayelerde vardır.